Zuidelijk spitskopje

De vondst van een zingend mannetje Zuidelijk spitskopje Conocephalus discolor naast het Laarder Wasmeer op 8 september 2005 was interessant. Het is, net als de Sikkelsprinkhaan, een zuidelijke soort die pas sinds 1990 in Nederland is gevonden en zich sindsdien langzaam naar het noorden uitbreidt. De meest noordelijke vindplaats tot 2005 was Leiden in Zuid-Holland, maar is in 2007 inmiddels gevorderd tot de Veluwe en Twente. Het geluid is met het blote oor moeilijk waarneembaar, maar met een ultrasoonontvanger (batdetector) tot op zeker 20m te horen.

Bij deze soort zijn de mannetjes maar moeilijk te onderscheiden van de langvleugelige vorm van het Gewoon spitskopje Conocephalus dorsalis, waarvan de gewone kortvleugelige vorm in het Gooi en de Vechtstreek veel voorkomt op moerassige plaatsen. De beste kenmerken zijn de vorm van de supra-anaalplaat en het geluid. Via de ultrasoonontvanger hoorde ik dit exemplaar al op enige afstand boven het geluid uitkomen van de talrijk aanwezige Heidesabelsprinkhanen, waarvan ik de verspreiding in het Gooi volg. Met de digitale fotocamera maakte ik een filmpje (met geluid) van het signaal dat via de detector weerklonk. Het geluid is hier te horen. In tegenstelling tot dat van het Gewoon spitskopje bestaat het maar uit 1 type geluid, dat zonder detector klinkt als een hoog zoemen, tenminste als je nog jonge oren hebt (ik niet meer dus...). Dit had bij dit exemplaar een piek op 30 kHz. Toen ik het dier de eerste keer hoorde hield de zang lang aan, toen ik naderde om opnames te maken begon hij wat meer te haperen.
Het exemplaar bevond zich op een vochtig landje met veel gentianen en kleine zonnedauw, maar in een deel met wat hoger opgaande begroeiing. Vorig jaar zaten hier geen spitskopjes en ook nu was het het enige spitskopje ter plaatse (bovenste foto).

Op 13 september 2005 besloot ik ook dat jaar nog maar eens de noordelijke heidevelden in het Gooi af te fietsen, ter controle van het daar nog steeds niet voorkomen van Heidesabelsprinkhaan, maar ook in de hoop nog een leuke soort aan te treffen. Op de terugweg besloot ik nog even een ruig graslandje bij Huizen te bezoeken ("Luchtkasteel"), dat ik ook vorig jaar al had bezocht, maar toen niets anders vond dan algemene soorten. Tot mijn verrassing trof ik nu ook hier Zuidelijk spitskopje aan en niet 1 exemplaar, maar minstens 15 zingende mannetjes! Hoewel het geluid geheel overeenkwam met dat van het eerdere exemplaar en eigenlijk kenmerkend genoeg is, heb ik er toch ook nog enkele nader bekeken. De vorm van de supra-anaalplaat klopte inderdaad met deze soort. Hierbij foto's van drie verschillende exemplaren. Op 25 september 2005 trof ik naast enkele mannetjes ook een vrouwtje aan, met de kenmerkende tamelijk rechte legboor. Vorig jaar trof ik hier nog geen enkele Conocephalus-soort aan, ze zijn hier dus echt nieuw gevestigd en dan ook meteen zo'n aantal!

In 2006 waren nog steeds enkele exemplaren aanwezig op het ruige graslandje bij Huizen. Ook naast het Laarder Wasmeer werd weer een exemplaar gehoord, maar nu 300 m verderderop ten opzichte van het eerste exemplaar van 2005. Dit wekt toch bijna de suggestie dat er mogelijk een populatie hier in de buurt aanwezig is. De herinrichting van het Laarder Wasmeer maakt dat dit gebied hiervoor waarschijnlijk niet meer in aanmerking komt.

Ook in 2007 werd deze soort weer aangetroffen op het "Luchtkasteel", een vluchtige inspectie leverde al gauw zeker 28 zingende mannetjes op. Bij het Laarder Wasmeer werd niets meer aangetroffen, maar nu leverde Zanderij Cruysbergen zeker 5 zingende mannetjes op en zat ook een exemplaar in het Hilversums Wasmeer (zie ook kaartje beneden).

In 2008 was de situatie vrijwel ongewijzigd. De populatie bij "Luchtkasteel" was er nog steeds, ondanks een gedeeltelijk verlies van habitat vanwege kapwerkzaamheden, met minimaal 21 zingende mannetjes op 20 september. Ook op Cruijsbergen vond ik er nog 2 op 25 september. Mogelijk zou ik er meer hebben gevonden als het een minder zon-arme zomer was geweest.

In 2010 was de soort nog steeds talrijk aanwezig op "Luchtkasteel" en ook net even ten noorden daarvan. Ook zaten er diverse op Cruysbergen en enkelingen in een lus van de A27 en op de Franse Kampheide. Een flink aantal werd gevonden bij restaurant De Witte Bergen op het talud van een afrit naar de A1. Hier was ik nog nooit eerder en weet dus ook niet of die populatie daar al wat langer zat. Ook vond ik deze soort in het eigenlijke Laarder Wasmeer, waar ik eindelijk eens een bezoek aan mocht brengen.
Gezien de jaarlijkse aanwezigheid van deze soort op Luchtkasteel en Cruysbergen kunnen we er wel van uitgaan dat zich daar voortplantende populaties bevinden.

Ook in 2011 was de soort nog aanwezig op Luchtkasteel, Cruijsbergen, bij de Witte Bergen en ook weer eentje bij het Hilversums Wasmeer. Martijn Kos vond een nieuwe locatie bij landgoed De Beek, bij Bussum. Voor de verschillen tussen beide soorten spitskopjes klik hier.



Laatste wijziging 8 december 2011
(c) Rombout de Wijs

Terug