- Ik heb dit bij ransuilen gehoord tijdens korte vluchten, zowel in de Blauwe Kamer alswel in Wageningen zelf bij een bekende roestplaats.
- Die meerkoetachtige geluiden die je hoort zijn Ransuilen. Ik heb het geluid ook al vele jaren gehoord. Ik verkeerde ook in de veronderstelling dat het Meerkoeten waren. Ik heb nu al een paar keer 's nachts een ransuil zien vliegen nadat ik de meerkoetachtige geluiden had gehoord.
Beide reacties suggereren sterk dat het Ransuilen zijn, maar zijn helaas niet echt gebaseerd op directe zichtwaarneming van de bron van het geluid. Dat geldt ook voor het volgende:
- Als er meerkoetgeluiden vanuit zowel
een hoge boom als vanuit een water onder die boom klinken ga ik er niet
vanuit dat er een Meerkoet met zijn gelobde tenen rondom een tak gekromd
hoog in de boom zit en evenmin dat er een Ransuil ronddobbert in het water.
Roept het Waterhoen ooit als een Meerkoet?
Er zijn geen waarnemingen van Meerkoeten uit bomen bekend, dus zo'n roepend beest vanuit een boom lijkt heel verdacht. Maar lees ook het volgende:
- Ik heb je site gezien met je stuk over het 'ransuilen-meerkoeten-probleem'. Ik moet bekennen dat ik vroeger ook elk koetengeluid voor een ransuil hield, totdat ik een keer een meerkoet kon snappen als producent van het geluid. Dat was een schokkende ervaring en sindsdien hou ik het ook op meerkoet, maar toch ook nog een slag om de arm voor sommige waarnemingen. (....)
In het voorjaar van 1996 in de maand april reed ik 's avonds in het donker langs het Houtense Pad in de stad Utrecht over een verlicht fietspad met daarlangs een plantsoen. Ik hoorde het meerkoeten-ransuilengeluid en stapte af in de overtuiging dat ik het beest zou kunnen vinden omdat het geluid zeer duidelijk was. Het beest vloog naar mijn inschatting erg laag, op boomtophoogte of zelfs lager. Het viel me op dat ik het geluid niet goed kon lokaliseren en dat het min of meer op dezelfde plek bleef. Ik had toen het idee dat het beest ergens in de bomen zat, maar het bleef toch raar dat er enige verplaatsing in zat te zitten. Ik keek half omhoog en zag toen tot mijn verbazing in het schijnsel van het stadslicht tegen het wolkendek een meerkoet op ongeveer 75 meter hoogte rondcirkelen! (dat is hoog inderdaad, maar ik ben gewend hoogtes te schatten als oud LWVT'er) De vogel vloog met actieve vleugelslag echt rondjes, wat er nogal onhandig uitzag. Met de wind verdrifte de vogel en verdween toen in noordoostelijke richting. Mijn interpretatie is dat de vogel op trek was en mogelijk gedesorienteerd was door het stadsspectacel onder zich.
Er zijn echter ook echte directe waarnemingen gedaan, hoewel niet veel gedocumenteerde:
- Twee reacties meldden dit geluid gehoord te hebben terwijl er op dat moment een Ransuil in beeld was, zonder dat geconstateerd werd dat de Ransuil ook werkelijk riep. Nu is het theoretisch mogelijk dat er tijdens de hoge nachttrek van ralachtigen in maart - april (Waterhoen / Meerkoet) de
vluchtroep gehoord word van deze rallen en laag een Ransuil langsvliegt:
dat kan leiden tot een verkeerde conclusie (eerdere analyse van Tom van Spanje, klik hier ).
- Om maar direct met de deur in huis te vallen: ik heb de ransuilen het
meerkoetengeluid daadwerkelijk zien maken. (....) Ik heb minimaal drie
ransuilen gezien die bij passage langs open plekken (2x heide, 1x
zandverstuiving) heel duidelijk het meerkoetengeluid lieten horen (beschenen
met zaklamp). De vogels maakten het geluid vlakbij mij, alsof ze schrokken
van mijn aanwezigheid. (....) Ik heb het geluid in totaal honderden keren gehoord, zeker in de
jaren zeventig en tachtig, toen de Veluwe nog wemelde van de ransuilen
(....). Het gebied is zeer droog en telt in de wijde omtrek geen meerkoeten. Zoals jij ook al zegt: dat is geen bewijs dat al
die kekkers van ransuilen geweest moeten zijn, maar het is weinig
aannemelijk dat er toentertijd 's avonds en 's nachts in juni-juli zoveel
meerkoeten rondvlogen.
Het feit dat meerkoeten dit geluid produceren, wil niet zeggen dat andere
soorten niet iets soorgelijks kunnen maken. Net zo goed als alarmroepen van
veel soorten verbazingwekkend veel op elkaar lijken, zo kan een agitatieroep
misschien evenzeer gelijkluidend zijn bij sterk uiteenlopende soorten. (....) Op de vraag of de kekker van ransuil van die van meerkoet is te
onderscheiden, moet ik je het antwoord schuldig blijven. (....) Als laatste: met het nagenoeg verdwijnen van ransuilen van de Veluwe en uit
de Drentse bossen, hoor ik tegenwoordig de kekker nog maar hoogst zelden.
Waar je vroeger het geluid ALTIJD 's nachts hoorde, hoor ik het tegenwoordig
bijna NOOIT meer. En nee, dat ligt niet aan mijn gehoor. Frappant verder ook: in de zeldzame jaren dat er opeens weer meer ransuilen zijn (....),
hoor ik ook weer gekekker. (....) Dat is mij teveel toeval. Bedenk verder dat er toen en nu geen meerkoeten zaten/zitten.
Maar kunnen Meerkoeten dan echt niet over de Veluwe vliegen of over andere onverwachte plaatsen?
- Meerkoeten zijn goede trekkers maar vliegen laag, 50 m hoog ongeveer en daarom vliegen ze vaak tegen leidingen en daarom worden ze zo veel gehoord, denk ik. Ze komen in groot aantal voor en vermoedelijk trekken ze niet gestuwd maar gewoon verspreid over het hele land.
- Het zou interessant zijn om de nachtvangers van Zandvoort en Castricum eens te vragen te experimenteren met meerkoeten ipv. waterhoentjes, porseleinhoentjes, waterrallen etc. Meerkoeten zijn niet erg populair want de ringen zijn duur en het is maar een gewone vogel en ze bijten heel hard en krabben verschrikkelijk met die nagels.
Literatuur
In de bekende literatuur, zoals Cramp en Glutz, is niet veel te vinden over roepen in de vlucht. Cramp meldt wel nachtelijke vluchtroepen van Waterhoen, maar niet van Meerkoet. Het identieke geluid dat ze overdag produceren tijdens agitatie lijkt wel beschreven onderaan p. 607: In response to bird of prey, female makes sequence of sobbing or weeping 'ai' or 'oeu' calls (or both): some lengthened to 'oeuh' and produced in challenging tone. Equivalent call of male, if any, not described.
Dit wekt de suggestie dat het vooral vrouwtjes zouden zijn, maar er staat feitelijk dat men het van mannetjes eigenlijk niet weet.
Bij Ransuil staat geen enkele beschrijving van een vluchtroep of een andere roep die lijkt te voldoen. Het zgn. gekekker klinkt heel anders.
Discussie
De Meerkoeten-kant van het verhaal is dus wel duidelijk, nog afgezien van het feit dat in Nederland ook diverse waarnemers daadwerkelijk hebben gezien dat dit geluid werd voortgebracht door Meerkoeten, bijv. boven verlichte kassen. Voor zover mij bekend zijn die allemaal waargenomen in Laag-Nederland, waar oppervlaktewater nooit ver uit de buurt is en dus niemand opkijkt van Meerkoeten als geluidsbron. Daarnaast hebben Guus van Duin en ik 's nachts ook opnames kunnen maken van laag over onze huizen vliegende Meerkoeten en Waterhoenen die meer gebruikelijke geluiden maakten en dus niet voor determinatieproblemen zorgden.
Maar hoe zit dat nu in Hoog-Nederland? Je zult maar met een nachtelijke inventarisatie bezig zijn midden op de Veluwe, met oppervlaktewater ver weg, en dit geluid horen terwijl het zich laag en langzaam door de lucht voortbeweegt. Dan ligt determinatie van Meerkoet niet voor de hand. Natuurlijk zijn 's nachts vaak overvliegende ralachtigen te horen, maar die vliegen meestal hoog en strak door, terwijl ze normaal herkenbare roepen produceren. Dat doen Regenwulpen tenslotte ook en daarbij twijfelt niemand aan de determinatie, ook al zijn ze ver weg van hun voorkeursbiotoop. Maar een Meerkoet die daar laag en langzaam rondvliegt en soms niet in een rechte lijn....? En als deze nou nog gewone, duidelijk herkenbare roepen zou produceren, maar dan ook nog zo'n relatief onbekende?
Het is dus begrijpelijk dat men dan aan een uil denkt als geluidsbron, met name aan Ransuil. Bovendien zijn er veel bekwame vogelaars die dit, net als ik aanvankelijk, via de overlevering hebben meegekregen en geen reden hadden om eraan te twijfelen.
Ook worden regelmatig waarnemingen gedaan van deze roep, terwijl de vogel zich op nagenoeg vaste tijden en volgens een vaste route over bijv. een woonwijk verplaatst. Hierbij heeft men moeite om dit toe te schrijven aan Meerkoet (immers niet boven water) en wordt vaak aan Ransuil gedacht.
Ik heb vele opnames van Ransuilen beluisterd en er sonagrammen van gemaakt, maar daar zit niets bij dat lijkt op de roepen die hier zijn getoond. Ter demonstratie twee sonagrammen die enige oppervlakkige gelijkenis lijken te vertonen: de frequenties en tijdsduur zijn echter totaal anders, klik hier (onderaan). Maar ook dat is natuurlijk geen bewijs dat deze vluchtroep niet voorkomt. Hou echter wel in het achterhoofd dat het eenvoudiger is om aan te tonen dat een soort een bepaalde roep WEL maakt (zoals Meerkoet) dan dat een soort die roep NIET maakt (Ransuil). Want hoeveel uren onderzoek moet je dan maken voordat men dat voldoende onderzocht acht om deze constatering te doen en dan nog zullen er altijd wel mensen zijn die zelfs dat onvoldoende achten.
Maar er zijn toch ook vogelaars die Ransuilen daadwerkelijk dit geluid hebben zien en horen maken? Vanwege het zeldzame voorkomen hiervan, verdienen dergelijke waarnemingen toch wel een grondige beschrijving en documentatie, beter dan nu vaak het geval is. Het is anders wel erg verleidelijk om dergelijke waarnemingen naar het rijk der fabelen te sturen, terwijl ik er toch vanuit ga dat men hier serieus heeft waargenomen. Of heeft men op die momenten toch een andere roep waargenomen, bijv. het zgn. gekekker?
Verdere vragen
Helaas heb ik dit verhaal nog steeds niet rond. Ik zou graag nog enkele vragen beantwoord willen zien en vraag daarom respons van de lezers. Voor de goede orde: ik heb het alleen maar over het geluid dat op deze site is gedemonstreerd, niet over andere geluiden. Ik zou graag willen uitsluiten dat we hier anders verwarring over kunnen krijgen.
- Ik zou graag aannemelijk willen maken dat Meerkoeten wel degelijk op onwaarschijnlijke plaatsen (ver van water) rondvliegen. Heeft iemand zekere waarnemingen (dus inclusief zicht) van Meerkoeten met dit geluid op plaatsen ver van open water?
- Weet iemand van bijv. draadslachtoffers of andere vondsten van Meerkoeten op plaatsen ver van water?
- Heeft iemand nog zekere waarnemingen van dit geluid afkomstig van Ransuilen, dus met de uil tegelijkertijd in het zicht en constaterend dat het geluid daar ook echt van afkomstig was? Mijn eigen waarneming van vraag 3 helemaal bovenaan was vermoedelijk een misleidende waarneming: ik hoorde het geluid, keek ernaar in de verwachting een uil te zien, zag vaag een vogel vliegen, maar zag deze onvoldoende duidelijk om te zien dat het geen uil was. Deze misvatting zou ook bij andere waarnemers kunnen optreden.
- Mochten er zelfs mensen zijn die dergelijke zekere waarnemingen met enige regelmaat doen, dan wil ik daar graag zelf eens komen waarnemen en opnemen ter bevestiging.
- Misschien willen vogelringers op vogelringstations ver van open water eens proberen om Meerkoeten 's nachts te lokken met dit geluid, waarmee het voorkomen van die soort aldaar kan worden aangetoond. Of misschien vangen ze dan wel Ransuilen, om de verwarring compleet te maken!
- Ik zou van waarnemers willen vragen om bij toekomstige waarnemingen van dit geluid in ieder geval stil te staan bij de mogelijkheid dat het Meerkoet zou kunnen zijn, ook ver van open water. Als ze dan iets waarnemen dat Meerkoet uiterst onwaarschijnlijk zou maken (bijv. duidelijk uil gezien of omdat het een prooi slaat, ik noem maar wat) zou ik dat graag vernemen.
Oorsprong
Dan nog een heel andere vraag: Bij dit geluid is de link met Ransuil in het buitenland blijkbaar nooit gelegd. Hoe komt dit verhaal van de meerkoetroep van de Ransuil bij ons dan eigenlijk in de wereld? Fred Hustings meldde mij dat hij er voor het eerst kennis van nam via de Handleiding voor het inventariseren van broedvogels in Nederland door de Vogelwerkgroep Grote Rivieren samen met SOVON uit 1973 (p. 29). Ik vraag me af of nog te achterhalen is wie van de vele ervaren vogelaars die hierbij aan de wieg hebben gestaan dit idee als eerste heeft geopperd en hoe die daarbij kwam. Het is nooit verder in de vogelliteratuur terechtgekomen.
Ik hoor het allemaal graag!
Rombout de Wijs, 3 maart 2006
Hier een samenvatting van de reacties in 2006.
en hier een discussie hierover in 2009.
Om naast het kunnen beluisteren ook visueel inzichtelijk te maken dat deze roepen waarschijnlijk door dezelfde soort zijn gemaakt, heb ik van de hier gegeven voorbeelden
zgn. sonagrammen (spectrogrammen) gemaakt. In alle 5 gevallen zie je het type roep met dezelfde basistoon en boventonen sterk overeenkomen. De frequenties hiervan zijn steeds ongeveer 850 Hz, 1700 Hz, (2500-)2600 Hz, (3200-)3500 Hz en (4300-)4500 Hz. Heel dichtbij zijn meer boventonen zichtbaar, verderweg juist weer wat minder. Voor alle 5 sonagrammen klik hier.
