Sikkelsprinkhaan

De vondst van een zingend mannetje sikkelsprinkhaan Phaneroptera falcata in het Hilversums Wasmeer op 15 september 2003 was bijzonder. Dit is een zuidelijke soort die pas sinds 1968 in Nederland is gevonden en zich sindsdien langzaam naar het noorden uitbreidt. Hij staat op de Rode Lijst in de categorie gevoelige soorten. Toevallig was in augustus 2003 ook een kleine populatie gevonden in het Kraansvlak in de duinen bij Zandvoort, daarmee de meest westelijke vindplaats in Nederland.
Het geluid is met het blote oor moeilijk waarneembaar, maar met een ultrasoonontvanger tot op zeker 20m te horen. Het was het enige exemplaar dat ik in 2003 tegenkwam, terwijl ik dus veel met zo'n apparaat heb rondgefietst en gelopen. Ik ga er dan ook vanuit dat er in het Gooi in 2003 nog geen sprake was van een populatie.



Ook in 2004 vond ik een zingend mannetje sikkelsprinkhaan, nu op 2 september, midden in een lus van de A27 afslag Hilversum. Dat is hemelsbreed nog geen kilometer vanaf de vindplaats in 2003. Op die plek was overigens in 2004 niets van deze soort meer te merken, en ook elders op de heidevelden niet, dus was er nog steeds geen sprake van een echte populatie in het Gooi.

In 2005 trof ik opnieuw een sikkelsprinkhaan aan in het Hilversums Wasmeer op 31 augustus. Dit exemplaar vloog eerst een stukje voor mij uit, maar nog voordat ik kon zien of het een mannetje of vrouwtje was vloog het opnieuw op, nu hoog in de bomen.
Op 23 september bracht ik opnieuw een bezoek aan dit gebied, dit leverde waarempel 4 zingende mannetjes op, helaas heb ik geen vrouwtje te zien gekregen.

Het is opmerkelijk dat de enige exemplaren die ik tot dusver aantrof zo dicht bij elkaar in de buurt waren, wat zou kunnen suggereren dat er toch ergens een populatie moest zijn. Ondanks mijn bezoeken aan allerlei geschikte terreinen in de omgeving kon ik die niet vinden, ook niet langs de spoorlijn naar Utrecht.

In 2006 trof ik in geen van deze gebieden deze soort meer aan, dus leek de vestiging van een populatie tot dan nog niet gelukt.

In 2007 trof ik op 24 augustus zowaar weer 6 mannetjes aan verspreid door het Hilversums Wasmeer. Diverse dieren vond ik met de detector en waren dus mannetjes. Drie exemplaren vond ik zonder dat deze geluid maakten, ook dit waren allemaal mannetjes. Ze zaten vooral in de opslag van jonge berkenboompjes. Een dag later trof ik op Zanderij Cruysbergen zowaar nog 3 mannetjes aan, allen via de detector. Ook deze zaten in opslag van jonge boompjes, ditmaal waren het elzen. Op 29 augustus trof ik nog 2 mannetjes aan op de Laapersheide en 1 op de Hoorneboegse Heide, allen via de detector. Deze zaten gewoon in de hei, dus niet in jonge boompjes.
Op 7 september trof ik in 2 van de lussen van de A27 afslag Hilversum ieder een mannetje aan (zonder geluid). Een vluchtig herhalingsbezoek aan het Hilversums Wasmeer (voor een ander doel) leverde 3 exemplaren op zonder geluid, waaronder zowaar eindelijk het eerste vrouwtje. Op 16 september trof ik zelfs een mannetje aan nabij de Vliegheide bij Huizen, verreweg de meest noordelijke vindplaats in de regio.

Nu er dan niet alleen 16 dieren op 6 plaatsen maar ook eindelijk een vrouwtje is aangetroffen, lijkt de kans op voortplanting in de regio eindelijk wat groter geworden.

2008 en later
Ondanks de vondst van een vrouwtje in het Hilversums Wasmeer vorig jaar kon ik in dat gebied in 2008 de soort in het geheel niet meer aantreffen, ondanks een tweetal bezoeken bij goed weer! Wel waren weer 4 exemplaren daar vlakbij in en bij de lussen van de A27 aanwezig. Verrassend was de aanwezigheid van de soort op de Zuiderheide (omgeving Bluk) en op twee locaties op de Westerheide. Op 1 hiervan, nabij de Aardjesberg, zag Hans van Oosterhout ze voor het eerst op 6 september, waarbij ook eileggende vrouwtjes werden waargenomen (in de brem). Op 21 september vond ik nog een zingend mannetje in het kleine heideveldje bij Zonnestraal. Op Zanderij Cruijsbergen daarentegen kon ik er dit jaar geeneen aantreffen.
Ze duiken dus nog steeds her en der op, zonder dat er sprake lijkt te zijn van een vaste populatie.
In 2009 werd deze soort nog vooral op de Westerheide gevonden (waarneming.nl) en een enkeling elders.
Ook in 2010 zaten er enkele op de Westerheide, zodat daar toch wel sprake zal zijn van voortplanting. In het Hilversums Wasmeer werd er echter geeneen meer aangetroffen. Wel werden er door mij toch weer enkele aangetroffen in Zanderij Cruysbergen en solitaire dieren op de Franse Kampheide, op de Zuiderheide bij 't Laer en zelfs eentje midden in Hilversum, vlakbij mijn huis. Een echt flinke populatie vond ik bij restaurant De Witte Bergen, op het talud van de afrit naar de A1. Hier was ik nog nooit eerder geweest en weet dus ook niet of die daar al eerder zaten. Er zaten daar ook meerdere vrouwtjes tussen en trouwens ook enkele Zuidelijke Spitskopjes.
In 2011 werd deze soort wederom op de Westerheide aangetroffen, maar ook op de Franse Kampheide, Laapersheide, een lus van de A27, Groeve Oostermeent, toch weer eentje in het Hilversums Wasmeer en langs de A1 op twee plaatsen. Op de plek van vorig jaar aldaar kon ik medio juli nog niets vinden, maar in september kon Martijn Kos ze daar toch weer aantreffen. Fotograaf Ben Walet vond er ook enkele op de Natuurbrug, aan de kant van de Bussummerheide, dus niet ver van de inmiddels bekende plek op de Westerheide.

De status van de Sikkelsprinkhaan in het Gooi blijft zo dus nog wat vaag, maar de soort komt in ieder geval nog steeds voor en er lijkt op sommige plaatsen ook sprake van voortplanting.

Laatste wijziging 14 december 2011
(c) Rombout de Wijs

Terug