Natura ARTIS Magistra

Midden in Amsterdam, in de Plantagebuurt, ligt Artis, de oudste dierentuin van Nederland. Het historische karakter van de tuin wordt de bezoeker meteen al bij binnenkomst duidelijk. Bovenop de hekken van de hoofdingang staan sinds 1854 twee trotse, 'gouden' adelaars, die al tientallen miljoenen bezoekers aan zich voorbij hebben zien gaan.
Artis gidsArtis heeft veel te bieden. Mensen gaan er alleen al naartoe om tot rust te komen en te genieten van het sfeervolle 19e-eeuwse karakter van de tuin. Ook kan men er musea, het Planetarium en allerlei kleinere tentoonstellingen bezoeken.
Maar in de eerste plaats is en blijft Artis toch een fascinerende dierentuin, waar ruim 750 diersoorten een overzicht bieden van het gehele dierenrijk. Amfibieën, reptielen, vissen, vogels, zoogdieren, insecten... Er is zelfs een speciaal nachtdierenhuis, waar een Zuid-Amerikaanse 'Jungle by Night' is te zien, terwijl men in het vernieuwde Aquarium kennismaakt met een levensecht koraalrif, een vloedbos en de fauna van een Amsterdamse gracht.

Geschiedenis

Artis jaarboekje 1853De dierentuin Artis ontstond in de eerste helft van de 19e eeuw. Op initiatief van boekhandelaar G. F. Westerman werd op 1 mei 1838 het Zoologisch Genootschap 'Natura Artis Magistra' (de natuur is de leermeesteres van de kunst) opgericht. Het had ten doel: 'het bevorderen van de kennis der Natuurlijke Historie, op eene aangename en aanschouwelijke wijze; zoo door het bijeenbrengen ener uitgebreide verzameling van levende dieren, als door het plaatsen van een kabinet van opgezette voorwerpen uit het dierenrijk.'
Begonnen op het terrein rondom de huidige Kinderboerderij, breidde Artis zich tussen 1838 en 1877 gaandeweg uit tot een oppervlakte van ruim 10 hectare. Behalve levende dieren werden aanvankelijk vooral veel levenloze 'naturalia' bijeengebracht, een verzameling die Artis aan het eind van de 19e eeuw zelfs boven het hoofd begon te groeien. Dat was een van de redenen waarom deze naturalia (skeletten, opgezette dieren, schelpen, fossielen, gesteenten enz.) werden samengevoegd met de collecties van de Universiteit van Amsterdam. De eveneens zeer rijke volkenkundige verzameling, grotendeels afkomstig uit de toenmalige Nederlandse koloniën, kwam in 1921 onder beheer van de 'Koninklijke Vereniging Koloniaal Instituut' het huidige Tropenmuseum te Amsterdam.
Artis heeft altijd een sterke band met de wetenschap gehad. De combinatie van een zoologische tuin, Zoologisch Laboratorium en Zoologisch Museum en de wetenschappelijk bijzonder waardevolle Artisbibliotheek, was in die tijd - de eerste helft van de vorige eeuw - een unicum.

Artis nu

Artis gidsDe tijden zijn veranderd. Het Zoologisch Laboratorium is verhuisd en de Artisbibliotheek is inmiddels opgegaan in de Plantagebibliotheek van de Universiteit van Amsterdam, overigens nog wel steeds gevestigd in het statige, 19e eeuwse gebouw aan de Plantage Middenlaan. Toch is het juist die historische achtergrond, die oude wens het publiek meer te bieden dan alleen plezier en vertier en zich te presenteren als een rijke culturele instelling met een breed doel, die ook de ontwikkelingen van het Artis van de laatste tijd verklaart.
Artis aquarium; Spiegel van het onderwaterlevenZo is de band met het Zoologisch Museum van de Universiteit van Amsterdam juist weer sterker geworden. Bezoekers van Artis hebben gratis toegang tot de tentoonstellingsruimten van dit museum, achter in het Aquariumgebouw. Er worden regelmatig originele, thematische tentoonstellingen georganiseerd met als invalshoek de relatie tussen de natuur en de mens.
Met de komst van het Planetarium (1988) en het Geologisch Museum (1992) is Artis nu ook in staat aan een groot publiek kennis over de 'dode natuur' over te dragen. Het Geologisch Museum laat zien hoe de aarde zich heeft ontwikkeld en welke levensvormen aan de huidige voorafgingen. En bij de Planetariumvoorstellingen is het mogelijk een fascinerende reis door de tijd te maken, terug naar de oorsprong van het heelal.
De vijf elementen waaruit Artis nu is opgebouwd zijn in het logo terug te vinden: Artis als Dierentuin en Aquarium, Plantentuin, Zoologisch Museum, Geologisch Museum en Planetarium. Opnieuw een unieke combinatie, die het publiek op allerlei verschillende manieren en op vele niveaus kan aanspreken. Een formule die beantwoordt aan het hoofddoel van Artis: een groot publiek leerzame informatie bieden over onze aarde als een unieke plek in dit heelal - een plek om zuinig op te zijn.

Heimans, Thijsse en Artis

Thijsse kreeg tijdens zijn opleiding aan de Gemeentelijke Kweekschool voor Onderwijzers en Onderwijzeressen in Amsterdam les van dr. C. Kerbert, de latere directeur van Artis. Kerbert stimuleerde zijn belangstelling voor natuurstudie en steunde hem later door de bibliotheek en de collecties van Artis voor Thijsse beschikbaar te stellen. Verder was Thijsse bevriend met Paul Steenhuizen, preparateur van Artis.
Ook Heimans kwam graag in Artis. "Artis is toch maar", volgens Heimans, "het mooiste wat er op natuur-historisch gebied in ons land bestaat". Nieuws uit Artis wordt dan ook regelmatig beschreven in De Levende Natuur.
"De tijd nadert weer, dat Nederlanders uit alle provinciën hun jaarlijkse pelgrimtocht naar Amsterdam en naar Artis gaan doen; naar Amsterdam en naar Artis, want die twee horen bij elkaar; naar Amsterdam geweest en dan Artis niet bezocht, is precies hetzelfde als 'naar Rome geweest en de Paus niet gezien'."
(E. Heimans in De Levende Natuur, juli 1897)

Het Heimans Diorama

De kleine expositie 'Biologisch Reveil' over Heimans en Thijsse, de grondleggers van de Nederlandse natuurbescherming, is dagelijks te zien in het Aquariumgebouw. Deze tentoonstelling leidt de bezoekers naar het Heimans Diorama.

Heimans Diorama

Het Heimans Diorama, in 1926 geopend en in 1982 gerestaureerd, is nog altijd zeer populair bij de bezoekers. Het is vervaardigd door de bekende preparateur van Artis P. L. Steenhuizen in samenwerking met de Bussumse kunstschilder W. G. F. Jansen. Het stelt een duinlandschap voor, geïnspireerd op delen van het Zwanenwater bij Callantsoog en de Muy op Texel.

Bron: Artis

Boeken over Artis: