De Geschiedenis van Ede

Het Vliegkamp Ede

De vlucht van Jan Hilgers

De gebroeders Wright waren in 1903 de eersten geweest die met een motorvliegtuig gevlogen hadden. In Nederland vloog op 27 juni 1909 vloog de Fransman Charles de Lambert als eerste boven het Nederlandse luchtruim. Dit gebeurde bij het Brabantse Etten-Leur. De vlucht van Lambert duurde door motorpech slechts 3,5 minuten, maar het wonder had plaatsgevonden.

Het centrum van de luchtvaartontwikkeling was in die tijd vooral Frankrijk. Louis Bleriot maakte in 1909 de gedurfde tocht over het kanaal. De eerste Nederlandse pioniers gingen dan ook naar Frankrijk om daar de vliegtuigontwikkelingen te bestuderen.

De Haagse automobielfabrikanten Verwey en Lugard deden dit eveneens. Zij wilden de nieuwe sport bovendien een meer commercieel aanzien geven. Zij zochten daarvoor een geschikt vliegterrein wat zij vonden bij Soesterberg en op de Doesburgerheide bij Ede. Op het terrein moesten tribunes komen om het publiek comfortabel te kunnen laten genieten. Verder moesten de vliegtuigen in loodsen ondergebracht worden en waren plannen voor een restaurant.

Technisch employé Jan Hilgers werd in 1910 naar Frankrijk gestuurd om vlieglessen te volgen bij Bleriot. Monteur Jan Verhagen moest daar een Bleriot toestel testen en demonteren om deze later in Nederland weer op te kunnen bouwen.

Inmiddels bereidde de Heerenveense VVV samen met de sportvereniging Thialf een vliegdemonstratie die gehouden zou worden tussen 31 juli en 4 augustus. De vlieger was Clement van Maasdijk. Het was bedoeld als primeur van een Nederlandse vlieger boven Nederlandse bodem. Toen Lugard en Verweij dit hoorden, kwamen ze echter snel in actie. Ze telegrafeerden naar Frankrijk en droegen Jan Hilgers op om het toestel van Bleriot te kopen en met dat toestel direct per trein naar Ede te komen. Hilgers en Verhagen arriveerden op 28 juli met de paar kratten waarin het vliegtuig was verpakt. Het vliegtuig werd direct in elkaar gezet en op 29 juli vond de demonstratie plaats onder het toeziend oog van een kleine groep belangstellenden. Veel bekendheid was er niet aan gegeven. Jan Hilgers bezat op dat moment nog geen vliegbrevet, wel voldoende durf. Bij Bleriot had hij alleen nog maar rechtuit gevolgen en nog geen bochten gemaakt. Rond zeven uur s'avonds toen wind begon te luwen, startte Hilgers zijn vliegtuig, steeg op en vloog met zijn toestel een kilometer lang op een hoogte van ongeveer zestien meter langs de toeschouwers en landde vervolgens weer. Op de grond werd het toestel gedraaid en zo werden enkele vluchten gemaakt. De toeschouwers waren desalniettemin dolenthousiast Clement van Maasdijk liet de volgende dag op zijn demonstratie in Heerenveen zien wat er allemaal technisch in de lucht mogelijk was, maar Hilgers bleef de eerste Nederlander in het Nederlandse luchtruim.

Het vliegkamp Ede

Op 20 augustus 1910 werd in Gilze-Rijen op de Molenheide het eerste Nederlandse vliegterrein officieel in gebruik genomen. De werkzaamheden aan het terrein in Ede werden inmiddels ook met succes bekroond. Zelfs buitenlandse gasten beschouwden het vliegkamp als een der mooisten in Europa. In oktober van 1910 werd hier een grote vliegdemonstratie gehouden met diverse buitenlandse aviateurs. In November gebeurde dat op Soesterberg. Beide demonstraties waren een groot succes. Financieel was dat niet zo, omdat het publiek al snel merkte dat je veel goedkoper en net zo goed buiten het terrein naar het vliegen kon kijken.

De luchtvaartactiviteiten van Verwey en Lugard werden ondergebracht in de Maatschappij voor Luchtvaart (MvL). Jan Hilgers ging de frabicage van vliegtuigen leiden en was vlieginstructeur op de beide vliegvelden van Soesterberg en Ede. Op de Hertenberg in het landgoed de Valouwe is in 1911 en 1912 zelfs nog een tweede vliegmaatschappij actief geweest: 'de Condor' van Henri Bakker, H. Kanters en B. Moerkoert. Hier werden eveneens vlieglessen en demonstraties gegeven.

Het bleek spoedig dat de verwachtingen van de leerlingen-aantallen te hoog gegrepen waren . Er moest geld bij. De vliegdemonstraties brachten ook niet op wat men gehoopt had. De MvL hield het begin 1912 voor gezien. In juni 1912 hield "de condor" er mee op. Henri Bakker ging echter door en richtte een eigen vliegschool en vestigde zich met zijn Bleriot op het terrein op de Doesburgerheide. Bakker was een van de weinige pioniers die nog een boterham in de aviatiek verdiende.

In 1913 kwam er een nieuwe vliegmaatschappij bij: "de kampioen" met zelfs drie Bleriots en drie Sommer-tweedekkers. De vliegtuigen werden ondergebracht in de loods van "De condor".

Op 1 juli 1913 kwam er op Soesterberg een militaire luchtvaartafdeling, vanwege de militaire toepassingen van de luchtvaart. Met het begin van de eerste wereldoorlog in 1914 breidde de militaire luchtvaar zich noodgedwongen uit. De civiele of sportluchtvaart ging in het oorlogsgeweld ten onder. Het Edese vliegkamp werd betrokken bij de "overlandvluchten" die benodigd waren voor het militaire vliegbrevet. Er werd nu regelmatig tussen Soesterberg en Ede heen en weer gevlogen.

Carley

Na de eerste wereldoorlog vestigde de jonge vliegtuigbouwer Joop Carley een echte vliegtuigfabriek op het vliegkamp Ede. Hij maakte hier diverse vliegtuigen. De vliegschool was ook flink opgezet met in totaal 13 toestellen. Daarnaast werd de mogelijkheid voor passagiersvluchten geboden.

Concurrent Anthony Fokker was in de eerste wereldoorlog in Duitsland als vliegtuigbouwer actief geweest. Na de oorlog kwam hij terug met een groot aantal van zijn vliegtuigen die inmiddels grote indruk hadden gemaakt. Men stond in de rij om zijn producten af te nemen. Dit ging ten koste van vliegtuigbouwers als Joop Carley. In september 1921 keerde hij terug naar het westen van het land. Het vliegkamp bleef ontruimd achter, de hangars werden gesloopt. Alleen de betonvloeren deden nog een tijd dienst, onder andere als tennisbanen. Het vliegveld werd ingezaaid en bebouwd.

Monument

Jan Hilgers overleed in 1945 in een Japans kamp. Zijn eerste vlucht boven Nederland werd op 22 oktober 1955 herdacht in aanwezigheid van diverse luchtvaartautoriteiten. Tijdens de herdenking werd het monument aangeboden dat nu aan de Zonneoordlaan staat, daar waar vroeger het vliegkamp was. Ook de Jan Hilgersweg bij de Driesprong herinnert nog aan hem.

Bron

Het Vliegkamp Ede (1910-1921) - Wim Schoenmaker, uitgave Museum Oud Ede

___________________________________________________________________________________________

Reactie H. Breeden uit Deventer:

Tijdens graafwerkzaamheden in mijn tuin stootte ik op een gietijzeren "bord" in de vorm van een vliegtuig

met de tekst "Verboden Toegang

                                art- 461

                    Wetboek van Strafrecht

                      Verwey en Luguard's

                                Vliegkamp.

Hij is zoals je zult begrijpen niet puntgaaf meer, maar de tekst is toch nog goed te lezen. De vondst is ca 10 jaar geleden gedaan en ik heb mij in die afgelopen tijd diverse malen afgevraagd waar het thuishoorde en hoe het bij ons in de tuin terecht is gekomen (deventer). Na nogmaals op het internet gezocht te hebben kwam ik dus jullie site tegen en is een van de twee vragen beantwoord.

Na  nog wat verder zoekwerk op het internet kwam ik erachter dat erg veel Lugards hun roots hebben in Deventer.

Het zou me dan ook niet verbazen dat een van hen in ons huis gewoond heeft.