|
|
De Geschiedenis van Ede |
|
|
Notaris van den Ham en het Lunterse Buurtbos Lunteren was rond 1900 niet meer dan een onaanzienlijk dorpje, geïsoleerd gelegen aan de nauwelijks verharde grondweg tussen Ede en Barneveld. Er waren enkele welgestelde boeren uit oude Veluwse geslachten, maar verder bestond de bevolking uit kleine boeren, waarvan sommigen in plaggenhutten woonden. "Zij hadden 1 of 2 koeien een paar geiten en sommigen een kudde schapen of een rij rieten bijenkorven. Zij leefden vrijwel zelfvoorzienend van de eigen bodem. Grijs roggebrood zonder tarwemeel van het gesikkelde en zelf gedorste graan, boekweitgrutten, aardappelen en spekvet van het varken uit het kot, dat ieder huis op het erf had staan. Slechts de kluit gekarnde boter en de korf met eieren die wekelijks naar de markt werden gebracht, leverden wat geld op voor wat koffie en voor wat strengen wol en verder spaarcenten voor de begrafeniskosten of eens in de tien jaar het zware lakense pak of de zwarte japon voor de zondagse kerkgang". Velen leden armoe in de wintermaanden. Lunterse Tuinbouwvereniging Notaris J.H.Th.W. van den Ham trok zich het lot van de kleine boeren aan. Hij stimuleerde het gebruik van kunstmest en propageerde de frambozenteelt die het goed deed in de omgeving van Lunteren. Hij experimenteerde ook met de bijenteelt die hij van belang vond voor de kleine boeren. De nieuwe korven waren echter te duur voor de boeren die het risico van aanschaf niet konden lopen bij de wisselende honingoogst. Verder experimenteerde hij met nieuwe boomsoorten om meer variatie in de boombegroeiing in de omgeving te krijgen Naast de kweek van zaailingen van appels en peren importeerde hij boomzaden en kweekte hij zaailingen van onder Lombardische populieren en hield zich bezig met de selectie van pootaardappels. De notarisappel en de peer Beurree van den Ham zijn naar hem genoemd.
De tuinbouwvereniging is na jarenlang ingesluimerd in in 1952 opgeheven. De functie was inmiddels overgenomen door de Rijksvoorlichtingsdienst en wetenschappelijke kweekmethoden. In 1952 bestond de proeftuin nog die van den Ham aan de Vereniging had geschonken. Deze werd verkocht. De opbrengst werd in de vorm van een fonds aan streekbelangen besteed. Verdeling van de buurtgronden Inmiddels won de gedachte aan ontginning van woeste gronden terrein. In 1888 werd de Nederlandse heidemaatschappij opgericht. De enorme heidevelden om Lunteren bleven echter ongerept, tot spijt en ergernis van de notaris.De heide behoorde namelijk in communaal bezit van het buurtschap, De deelgerechtigden mochten grind en zand graven of plaggen steken die voornamelijk werden gebruikt als strooisel in de stallen om daarna verkruimeld als mest op de schrale akkers te worden uitgestrooid. Ook mocht men schapen hoeden en bijenkorven uitzetten. De grond verpachten of in persoonlijk bezit geven was onmogelijk volgens het bestaande statuut. Notaris van den Ham zag door de voortschrijdende technische mogelijkheden, in de ongerepte heide een bron van werkverschaffing en welvaartsontwikkeling. De heide was echter onaantastbaar. Als enige mogelijkheid zag hij de verdeling van de grond in persoonlijk eigendom van de deelgerechtigden. Doch deze zou bij wet mogelijk gemaakte moeten worden. De notaris en zijn opvolgers maakten vele reizen naar Den Haag om de verdeling van de oude markgronden te bespreken. Dit geschiedde steeds in naam van de Luntersche tuinbouwvereniging. De tijd was er rijp voor. Ontginning had de belangstelling van de regering en er kwam uiteindelijk een wet toit stand die de verdeling van de markgronden mogelijk maakte (1888). De deelgerechtigden moesten dan wel met algemenen stemmen hiertoe besluiten. Er werden vele winteravonden in de dorpsherberg Floor over vergaderd. Kandidaat-notaris Dinger speelde hier een belangrijk rol in. Uiteindelijk werd het besluit tot verdeling van de grond met algemenen stemmen aangenomen. De grond werd in repen verdeeld. De stroken verder van het dorp waren groter dan die dichtbij. Het Lunterse Buurtbos Bij de verdeling van de buurtgronden verkregen de notaris en een aantal medestanders grote stukken aaneengesloten heide door aankoop van gronden van boeren die liever geld dan grond hadden. Speciaal richtte hij zijn belangstelling op de Hoge Berg en op de Galgenberg. Hij achtte deze stukken het meest voor bebossing geschikt, omdat zij door hun aard en ligging ook in de toekomst waarschijnlijk niet voor omzetting in landbouwgrond in aanmerking zouden komen. Zo kreeg hij circa 130 hectare aaneengesloten. Er waren hierin nog enkele enclaves van families die na de deling niet bereid waren hun stukje te verkopen. Op kosten van de notaris, als particuliere werkverschaffing, werd op dit stuk grond in de wintermaanden van 1889-1892 een bos aangelegd. Van de Ham is notaris tot 1884 en o verlijd in 1912. In zijn testament schenkt hij dan alle gronden aan deze stichting inclusief stenen koepel en drieduizend gulden voor het onderhoud van het bos. Voor het beheer van het bos wordt de stichting het Lunterse Buurtbos opgericht. Ter gedachtenis aan de notaris is op een open plek in het buurtbos een gedenkboom geplant,
Herstellingsoord Wat de notaris eenmaal aan heidegrond in bezit had, stond hij niet meer af. Hierbij bestaat slechts een uitzondering. De bond van Nederlandse Onderwijzers komt in 1898 met een plan voor een herstellingsoord. Hiervoor had de notaris grote bewondering. In het bos dicht bij het dorp lag een kleine enclave van de oude Veluwse familie Van Schothorst die dit perceel nooit aan de notaris had willen verkopen. De notaris wist de sympathie van de familie voor het plan op te wekken. De familie stond het perceel gratis af aan de bond, terwijl de notaris een flink omringend stuk uit zijn jonge bos als schenking toevoegde. Dit rusthuis is algemeen bekend onder de naam het Sanatorium. Opvolgers van notaris van den Ham De opvolger van van den Ham is notaris G.J. Wilbrink. Hij is medewerker van van den Ham in de tuinbouwvereniging, maar is ook zeer begaan met de ontwikkeling van de boeren. Hij ijvert voor de stichting van een coöperatieve zuivelfabriek en voor een coöperative aankoopvereniging van kunstmest en veevoeders. Ook beijverde hij zich voor de spoorweg Ede-Nijkerk die Lunteren uit het isolement moest halen., Deze spoorweg werd geopend in 1902. In 1895 werd hij opgevolgd door R Dinger die in 1946 na een ambtsperiode van 50 jaar overleed. Deze heeft wat verder van het dorp grote complexen woeste grond aangekocht. Door ruilen of aankoop van ontbrekende stukken rondde hij dit af tot een aaneengesloten complex van ongeveer 300 hectaren wat de naam kreeg van het Wekeromse Zand. Hierin lagen grote blanke zandverstuivingen, oude grillige bossen van vliegdennen, ruige heide en grote vlakten waarvan het onderstoven zand zich met mossen en buntgras begon te bedekken. Hij had de gronden gekocht om ze tegen voortschrijdende ontginning en ontbossing te vrijwaren. Op oudere leeftijd heeft hij het verkocht aan de heer E.M. Kerkhoven die toezegde het terrein in deze natuurlijke staat te handhaven. Dit heeft hij inderdaad gedaan en het landgoed breidde nog verder uit. Later is het terrein aangekocht door het Geldersch Landschap. Bronnen:
|
|
Hij
stichtte de Lunterse tuinbouwvereniging in 1873. Deze vereniging stelde
een prijs van
fl1000,- in voor zaailingen die na 25 jaar de beste resultaten zouden
opleveren. De
prijswinnaar werd op de tentoonstelling van 1899 gepresenteerd. De
diverse prijzen die hij
zelf won, schoof hij af naar de tuinbouwvereniging. Zelfs de
koninklijke onderscheiding
trachtte hij op die manier een plaats te geven in de prijzenkast van de
vereniging. Toen
mensen hier tegen protesteerden droeg hij het lintje (maar wel van de
kleinste soort)- in
zijn knoopsgat.
