tijdschrift artikelen links forum
Zelfkritiek
Zelfkritiek is op zichzelf nuttig, als
het de vorm heeft van durven kijken naar waar je zelf fouten maakt, met de
intentie om die te herstellen of het volgende keer beter te doen. Het wordt
schadelijk als het de vorm krijgt van jezelf afkeuren, jezelf beschuldigen, je
niet goed genoeg voelen. En als we kritisch over onszelf zijn, zijn we dat
doorgaans ook over anderen. Wat ook weer als een boemerang
naar onszelf terugkeert.
Waar komt zelfkritiek vandaan?
Als je erg kritisch bent naar jezelf, heb je
waarschijnlijk als kind veel kritiek gehad. Veelal zijn het de ouders die de
bron van de kritiek waren. Kritiek is een deel van de opvoeding. Wanneer ouders
dat echter te veel doen, of op de man spelen (jij bent stout in plaats van: ik
wil niet dat je dat doet) worden we bang voor kritiek omdat het ons welbevinden
ondermijnt. En tegelijk nemen we het gedrag van onze ouders over, doen wij onszelf aan wat zij ons eerst aandeden.
De funktie van overdreven zelfkritiek
Behalve dat we altijd als kind de neiging hebben
om onze ouders te imiteren, heeft hevige kritiek die we nu op onszelf
uitoefenen ook een tweeledig doel.
1. We hopen door kritisch naar onszelf te
zijn, de kritiek van anderen vóór te zijn
2. We willen onszelf
zo perfect maken dat kritiek niet meer mogelijk is.
Wat zelfkritiek ook doet is dat het ons weghoudt bij ons gevoel. We
evalueren onszelf (‘gaan in het denken, in het oordeel
zitten’) in plaats van dat we voelen.
Je kunt de weggehouden gevoelens opsporen door jouw kritische zelf in
gedachten in een stoel tegenover je te zetten, en hem te vragen welke kritiek
hij op je heeft. Kijk dan wat je in je lichaam voelt en benoem dat gevoel.
Vertel je criticaster ook die gevoelens: “Als je zo tegen mij praat voel ik mij…”
Hoogstwaarschijnlijk heb je twee gevoelens ervaren: de pijn van het
afgewezen worden en boosheid.
Boosheid op het kritische deel van jezelf.
Ga je nog dieper dan voel je misschien ook de boosheid naar je ouders.
Veel kinderen hebben de neiging om de boosheid naar hun ouders weg te
stoppen. Het zou immers aanleiding kunnen geven tot nog meer kritiek, terwijl
je als kind volledig afhankelijk was van je ouders.
(Je ziet het effect van die afhankelijkheid ook bij mensen die gegijzeld
worden; zij ontwikkelen vaak een positief gevoel naar de kapers. Ook bij meer
in het oog lopende vormen van uiterst schadelijk gedrag door de ouders zoals
fysiek geweld of incest, is het voor het kind vaak uiterst moeilijk om echt
boos te worden op één of beide ouders.)
Te veel zelfkritiek is schadelijk. Het
geeft je een rotgevoel, maakt je bang en verlegen, en je presteert minder dan
je zou kunnen. Het zou beter zijn als je wat milder zou kunnen zijn naar
jezelf.
Behalve de wens om je prettiger te voelen is er ook
altijd de wens om te blijven wie je bent.
Als je niet zou geloven dat zelfkritiek ook voordelen
heeft zou je het allang hebben verminderd.
Wat is het voordeel van zelfkritiek?
Het helpt als je kunt opsporen wat voor
jou die voordelen zijn. Je kunt dan beter kiezen of je jouw gedrag wilt houden
of veranderen.
Een oefening van Branden *) kan je hier
uitstekend bij helpen. Maak minstens 20 keer en achter elkaar, dus zonder enige
denkpauze, de zin af: zonder zelfkritiek zou ik… Of: Mijn zelfkritiek heeft als
voordeel voor mij dat ik…Denk niet na terwijl je schrijft, de bedoeling is dat
het een soort automatisch schrift wordt. Misschien komen er onzin-opmerkingen
boven. Schrijf ze gewoon op. Achteraf kun je wel bepalen of er iets bij zit wat
wel hout snijdt.
1. Praat met je criticaster
Geef die kritische stem in
jezelf een vorm. Een denkbeeldig figuur of een pratend voorwerp. Je kunt dan
aan die vorm vragen wat ie komt doen, wat hij/zij
denkt dat ie vóór je doet. Probeer om niet zelf een antwoord te bedenken, maar
neem de tijd om echt te luisteren.
2. Maak de kritiek expliciet.
Schrijf je negatieve gedachten
op. Je kunt dat doen op het moment dat je jezelf daar op betrapt, maar je kunt
er ook ‘voor gaan zitten’ en een lijstje maken van wat jou niet bevalt aan
jezelf. Dit is niet leuk om te doen, en misschien ben je bang dat je het
daardoor alleen nog maar erger maakt. Maar het omgekeerde is waar. Hoe
concreter je je zelfkritiek maakt, hoe minder bedreigend het wordt. Je kunt dit
effect nog versterken door bij iedere negatieve evaluatie van je zelf die je
hebt opgeschreven, je af te vragen (en op te schrijven) wat het ergste is dat
daardoor kan gebeuren. Je zult merken dat dat vaak relativeert. Bijvoorbeeld,
stel je hebt opgeschreven: ik zie er niet uit. Wat is het ergste wat je op
grond daarvan kan overkomen? Misschien is je antwoord: ik zal nooit een man
krijgen. Op het moment dat je dat opschrijft kan het misschien helder worden
dat je helemaal geen man wilt. Of je realiseert je dat het niet alleen
filmsterren zijn die het stadshuis bezoeken. Ook goed mogelijk is dat je je
herinnert dat er toch heel wat mensen zijn geweest die waarderende opmerkingen
over je uiterlijk hebben gemaakt.
(In dit voorbeeld zou hetgeen de zelfkritiek vóór je doet, misschien kunnen zijn:
als ik word afgewezen ligt dat aan mijn uiterlijk, waar ik niets aan kan doen,
en niet aan hoe ik als persoon ben; bij dat laatste zou ik me nog veel slechter
voelen)
3. Vertaal je zelfkritiek naar
behoeftes die je hebt.
Bijv.:
“Ik zie er niet uit” wordt: “Ik wil dat mensen mij aantrekkelijk vinden en dat
ze dat tegen mij zeggen”.
“Ik doe ook
altijd alles verkeerd” wordt: “Ik wil me graag goed voelen over mijzelf.” Of: “Ik wil graag dat anderen
hun waardering over mij uitspreken.”
“Ik ben zo
verlegen” wordt bijvoorbeeld: ik wil dat mensen horen wat ik te zeggen heb.
4. Wees trots op jezelf
Maak gedurende een week, elke
avond een lijstje met 10 zinnen die allemaal beginnen met: ik ben trots op
mezelf omdat ik…
5. Ja voelen
Je kunt jezelf ook een positief gevoel
geven door het woord ‘ja’ door je lichaam te spoelen. Doe dit zo vaak je er aan
denkt, en zeker op momenten dat je negatief over jezelf denkt.
6. Ja zeggen
Spreek met jezelf af om gedurende een
bepaalde tijd, één of twee dagen bijvoorbeeld, alleen maar positieve dingen te
zeggen. Over het weer, televisieprogramma’s, andere mensen, jezelf.
*) Branden, N.: Zelfwaardering. Baarn, Tirion, 1996
Zie ook:
overlevingsstrategieën
(Door Ed Nissink)
Overnemen of anderszins copiëren
toegestaan mits onder vermelding van
'©: Drs. Bert Hendriks. www.home.zonnet.nl/berhen'
tijdschrift artikelen links forum