Van Der Heem Aetherkruiser AK401

Begin maart 2007 deze Aetherkruiser AK401 met nog een paar oude radio's opgehaald. De staat is niet zo best, maar wat wil je na tientallen jaren in een pakhuis/schuur. De lak is slecht, vrijwel overal gebladderd en gebarsten. De houten lat onder de zenderschaal zit los, en binnenin is het ook een zooitje. Veel stof, rommel, roestplekjes op het chassis, uitgedroogde en kruimelende isolatie rond de draden, en er is ooit al eens in gewerkt. De ECH3 is vervangen door een ECH21, en onder het chassis zitten ook de nodige vervangende onderdelen. Uitzoeken dus wat er later veranderd is, en de zaak weer in de originele configuratie proberen terug te brengen.
Gelukkig zijn de meeste zaken zo op het eerste gezicht nog wel aanwezig, de kast is heel, en de zenderschaal is nog in uitstekende staat.
De enige dingen die gelijk opvielen dat ze er niet waren, naast het ontbreken van de ECH3 + toebehoren, zijn drie schroefjes voor de achterwand en het netsnoer + stekkers.

Hieronder enkele foto's.

De buisbezetting volgens de achterwand. Niet aangegeven de neon afstemindicator en de schaalverlichtingslampjes.

De achterwand. Gelukkig is die nog in prima staat (op de vouw bovenin na).

De binnenkant zoals ik die aantrof.

De buitenkant. Zoals te zien is, zit de radio slecht in zijn lak, en heeft het doekje voor de luidspreker ook zijn beste tijd gehad.

De zenderschaal. Gelukkig nog helemaal goed.

De binnenkant onder het (verdwenen) serviceluik. Ik de mosterdcondensatoren zullen later toegevoegd zijn, als vervanging van teercondensatoren. Rechtsboven is te zien wat er gedaan is om de ECH21 te plaatsen.

Restauratie:

In het paasweekend van 2007 de inhoud uit de kast verwijderd. De kast heb ik geheel afgebeten en voorzichtig met de hand en een kurk schuurblokje opgeschuurd, zodat alle oude resten verf en (niet te diepe) krassen weg zijn. Nu zijn er nog een paar kleine plekjes over die aandacht verdienen.

De zenderschaal voorzichtig met een vochtige doek afgedaan (niet over de letters heen), en de zwarte metalen plaat daarachter geschuurd met een schuurspons, ontvet en opnieuw mat zwart gespoten: er zaten flink wat roestplekken op. De as met de zenderaanwijsnaald ontdaan van het aangekoekte vet, en alle overige metalen en kunststof onderdelen voorzichtig schoongemaakt van vet en stof.

Vervolgens het chassis. De ECH21 is niet origineel in dit toestel, en wilde ik vervangen door de originele ECH3. Daarnaast moesten er nog wat defecte (gebarsten) teercondensatoren vervangen worden. Ook de exemplaren die niet zichtbaar gebarsten waren, braken bij aanraken al in stukken. Dus eruit en voorlopig even vervangen door de standaard knalgele moderne exemplaren. Bij nadere inspectie bleken ook (tenminste één dubbele) de elco's in de voeding niet origineel: er zijn krassen rond de bevestigingsmoeren te zien. Er zit nu 47uF, 50 + 50 uF in, de dubbele hoorde 47 + 14 uF te zijn volgens de service documentatie. Dit kan voorlopig geen kwaad, dus maar laten zitten.
Een andere bron van (mogelijke) zorg is de isolatie rond de bedrading. Die is door de jaren heen hard en bros geworden, waardoor er op plaatsen stukjes afbrokkelden. Voor zover niet in contact met andere onderdelen, en waar de isolatie nog goed was heb ik dit laten zitten. Op enkele plekken toch maar een modern draadje getrokken voor de veiligheid.

Nu nog met de ECH21. Het spoeltje voor de ECH21 vind ik ook op een rare plek zitten.

Toen met de multimeter de trafo en bedrading op sluiting of onderbreking gecontroleerd, en daarna voorzichtig met alle buizen eruit via de variac voorzichtig wat spanning erop gezet. Bij ongeveer 30 volt begonnen de schaallampjes (alle 4) te branden. Lijkt dus goed te gaan. Andere spanningen verschijnen ook.

Daarna de 1823 gelijkrichter geplaatst en wederom voorzichtig de spanning opgedraaid, tegelijkertijd de spanning over de voedingscondensatoren metend. Over een half uurtje voorzichtig tot de bedrijfsspanning opgedraaid. Geen problemen.

Dan de buizen teruggeplaatst (nu nog met de ECH21) en voorzichtig de spanning erop, de multimeter nog steeds over de voedingselco. De bedrijfsspanning liep netjes op tot vrijwel de waarde in de service documentatie. Na korte tijd een zacht gebrom uit de speaker, en al vlug klonk er geluid op de middengolf. Ook op de korte en lange golf werkte alles goed, en ik heb het vermoeden dat ook de vaste instellingen voor Hilversum en Jaarsveld het goed doen (nog niet getest).
De neonbuis 4662 danste wel heel erg mee op de muziek, dus na uitzetten ook de twee bruine 12,5V 50uF elco's vervangen. Daarna was alles weer stabiel.


De kartonnen elco van dichtbij.

Nu alles werkte de stap genomen om de ECH21 te vervangen door de ECH3. Dus oude buisvoet eruit, P-voet geplaatst en aangesloten. Met uiteraard de jusite waarden van de onderdelen zoals die in het schema stonden. ECH3 geplaatst, en het toestel weer aangezet. Ook nu na enkele momenten direct goed geluid op alle golfbereiken. En het geluid is goed; strak, constant en geen gekraak, gebibber of andere hoorbare ellende. De volume potmeter reageert nog helemaal kraakvrij, en de afstemcondensator is ook nog prima in orde.

Chassis is nu dus elektrisch goed en werkend. Enige aandachtspunt is nog de 4662, die reageert vrijwel niet op de afstemming. De eerste halve centimeter wil wel, maar het oplichten zet niet door.

De 4662 afstemindicator.

Na enig onderzoek bleek dit te komen door een defecte potmeter om de gevoeligheid van de 4662 te regelen. De loper, met holnietjes op een pertinax plaatje aan het asje bevestigd, was op de holnietjes afgebroken. De koolbaan was nog wel in orde.

De losse onderdelen van de defecte potmeter.

Na voorzichtig de potmeter geopend te hebben, heb ik eerst de omgeving van de holnietjes op de loper vertind. Vervolgens een stukje draad in een [ vorm gebogen, zodat het precies in het ene holnietje past, over de loper heengaat en ook in het tweede nietje valt, en vervolgens de loper op de oorspronkelijke plaats teruggelegd en met het stukje draad in de holnietjes terug gesoldeerd.

Het dichtdrukken van de potmeter. Hier is te zien dat dit onderdeel (net als veel andere onderdelen) halverwege 1940 geproduceerd is.

Vervolgens de tegenovergestelde stap van het openmaken herhalen om de zaak weer dicht te krijgen. Met een beetje geduld is dit werkje prima te doen. Het resultaat van de reparatie en de werking van de afstemindicator is hier te zien in een filmpje (Divx, 180kb)

Voor zover de elektrische reparatie. Bij het inkasten is nog wat afgebrokkelde bedrading naar de schakelaar en luidspreker vervangen. Voor de rest waar mogelijk, en waar het veilig was, heb ik de oude bedrading laten zitten.

Het repareren van de houten kast was de volgende uitdaging.

Datumstempel in de kast.

Tijdens het schuren kwam ik dit datumstempel tegen: 7 april 1941. De kast is dus bijna een jaar later geproduceerd dan de onderdelen van de radio. Dit terwijl volgens het Radio Vademecum van Staleman de AK401 uit modeljaar 1940 zou stammen.

Uit het Radio Vademecum.

Het afgebrokkelde fineer aan de onderrand van de kast.

Ik heb dat met een scherp mesje recht afgesneden en ben aan het passen en meten gegaan met wat dunne stukjes teak.

Voor de voorkant waar er kops fineer gebruikt is, heb ik voorzichtig een heel dun plakje uit het bovenliggende blokje gezaagd en dat op de juiste plaats geplakt. Uiteraard met inachtneming van de nerfrichting. Toen de lijm na een paar uur droog was het teveel aan dikte met een scherp mes afgeschaafd.

Hetzelfde stuk voor en na het kleuren met waterbeits en aflakken.

De zijkanten van de kale kast heb ik met waterbeits op kleur gebracht. Ik heb daarvoor een mengsel van noten en mahonie waterbeits van Clou gebruikt. Als kleurtest heb ik dit op de stukjes teak uitgeprobeerd die ik ook als opvulling van het fineer gebruikt heb. Een waarschuwing voor een ieder die met waterbeits gaat kleuren is op zijn plaats: verdun het veel meer dan er op de verpakking staat, anders is het veel te donker. Ook de zwarte accenten, het randje tussen zijkanten en dieper liggende middengedeelte en ook de randjes langs de achterkant zijn zwart, heb ik met waterbeits op kleur gebracht. Is de kleur na één keer nog niet donker genoeg, laat het dan drogen en breng nog een laag aan. Net zoveel herhalen totdat de kleur voldoet. Om de tint na lakken te beoordelen maak je het nat met terpentine, dan loopt de waterbeits niet uit.

Voor het middengedeelte van de kast was bij nader inzien geen kleuring nodig. De transparante PU lak die ik gebruikte maakt het kale hout van de kast veel donkerder dan verwacht, dit terwijl het stukje teakfineer dat ik voor de reparatie gebruikte vrij licht bleef. Eigenlijk iets te donker naar mijn zin, maar het is niet anders.

Voordat ik de te kleuren delen met waterbeits donker heb gemaakt, heb ik eerst de neutrale vlakken vier keer met verdunde (50% verdund, ik vind dat veel prettiger werken dan de dikke lak zo of met 10% verdunning uit het potje; dan maar een paar keer extra lakken) PU lak behandeld. Dit voorkomt dat er bij het kleuren waterbeits op de neutrale plaatsen komt. Eenmaal gemorst met waterbeits krijg je dat namelijk bijna niet meer uit onbehandeld hout.

Na het geheel 8x gelakt te hebben, met korrel 280 met water geschuurd. Daarna nog 4 keer gelakt, weer nat geschuurd en als laatste nog 2 lagen. (ik kan er één of twee laagjes naast zitten...)

De binnenkant terwijl de radio aanstaat.

De achterkant, nogmaals.

Schroefjes van de achterwand.

Omdat er maar één origineel schroefje voor de achterwand bij de radio zat, moest er wat anders gevonden worden. Ik had nog wat schroefjes liggen die ooit insteekmodules in een 19" rack bevestigden, en die lijken er veel op.

Na het lakken en de inhoud weer in de kast te hebben geplaatst ziet het er zo uit.

De zenderkeuze voor korte, midden en lange golf, alsmede de twee vaste stations Hilversum en Jaarsveld (Ned. Prog I en II) werkt ook prima, met schuifjes met doorzichtig groen plastic die voor de openingen onder de zenderschaal schuiven.
De zenderkeuze en afstemming werkten trouwens via dezelfde knop. Door induwen of uittrekken zijn de twee functies beschikbaar.

Het doekje heb ik afgespoeld met een sopje Biotex. Het is wel een beetje gescheurd, en niet helemaal mooi egaal van kleur meer, maar ik houd het zo.

Nogmaals de voorkant, nu klaar.

Het enige wat nog moet gebeuren is het maken van een serviceluik en de vervangen condensatoren een oud uiterlijk geven.